در دنیای امروز، نقش خانواده در آموزش کودک بسیار فراتر از پیگیری نمرات مدرسه است. قبل از اینکه درباره روشهای صحیح آموزش مطالب درسی صحبت کنیم، لازم است از خودمان بپرسیم: “آیا مدرسه به تنهایی میتواند فرزند ما را برای آینده آماده کند؟”
بسیاری از والدین تصور میکنند آموزش موضوعی کاملاً تخصصی است و باید آن را بدون چونوچرا به مدرسه و آموزگار سپرد. به همین دلیل تلاش میکنند دقیقاً مطابق دستورالعملهایی که از سوی مدرسه یا سیستم آموزشی ارائه میشود عمل کنند. از سوی دیگر، بسیاری از آموزگاران نیز بیشتر از آنکه به تجربه، درک و خلاقیت خود تکیه کنند، تلاش میکنند چارچوبهای رسمی و برنامههای تعیینشده را بهطور کامل اجرا کنند.
اما برای اینکه بتوانیم مسیر رشد و آموزش کودکان را آگاهانهتر دنبال کنیم، لازم است ابتدا نگاه دقیقتری به ساختار سیستم آموزشی داشته باشیم.
ساختار کلی سیستم آموزشی
اگر به صورت کلی نگاه کنیم، سیستم آموزشی یک مسیر از پیش طراحیشده است که باید توسط سه بخش اصلی اجرا شود:
مدرسه
![Public School Vector Icon - [Free Download] - (SVG and PNG)](https://freemiumicons.com/wp-content/uploads/2022/08/public-school-icon.png){kind=icon}
آموزگار
خانواده
کتابهای درسی در واقع همان دستورالعملی هستند که این سه بخش باید بر اساس آن در مسیر آموزش حرکت کنند. در تمام مدارس، برای هر پایه تحصیلی مجموعهای از سرفصلها و روشهای تدریس مشخص تعریف شده است و همه مدارس، آموزگاران و حتی خانوادهها موظفاند در همین چارچوب حرکت کنند.
ارزیابی پیشرفت تحصیلی دانشآموزان و حتی عملکرد مدرسه، آموزگار و خانواده نیز معمولاً بر اساس همین معیارها انجام میشود.
اما در کنار این ساختار یک نکته مهم وجود دارد:
«شرایط رشد و یادگیری همه کودکان یکسان نیست! »
کودکان از نظر بسیاری از عوامل با یکدیگر تفاوت دارند؛ از جمله سطح فرهنگی خانواده، استعدادها و تواناییهای فردی، سبک یادگیری، امکانات آموزشی، شرایط محیطی و حتی زبان و گویش. در کشوری مانند ایران که تنوع فرهنگی و زبانی بالایی وجود دارد، برای بسیاری از کودکان زبان فارسی معیار حتی زبان مادری آنها محسوب نمیشود.
با توجه به این تفاوتها، طبیعی است که یک ساختار کاملاً یکسان و ثابت نمیتواند پاسخگوی نیازهای رشدی همه کودکان باشد.
این موضوع را میتوان در چالشهایی که بسیاری از والدین، معلمان و مدیران مدارس تجربه میکنند نیز مشاهده کرد. تجربههای روزمره نشان میدهد که خروجی سیستم آموزشی همیشه با هدف اصلی رشد و شکوفایی تواناییهای کودکان همراستا نیست.
هدف از طرح این موضوع چیست؟
هدف از بیان این نکات صرفاً نقد سیستم آموزشی یا قضاوت درباره درستی یا نادرستی محتوای کتابهای درسی نیست. مسئله اصلی، محدودیتهای ساختاری این سیستم و چارچوبهای نسبتاً سخت و یکسانی است که برای همه کودکان در نظر گرفته شده است.
نکته مهم این است که حتی اگر کودکی تمام مطالب کتابهای درسی را بهخوبی یاد بگیرد، این موضوع لزوماً به معنای قرار گرفتن او در مسیر رشد کامل و صحیح نیست. در بسیاری از موارد، آنچه در مدرسه اتفاق میافتد بیشتر نوعی دانشافزایی است تا آمادهسازی برای زندگی.
در حالی که هدف اصلی آموزش باید آماده کردن کودک برای زندگی آیندهاش باشد؛ زندگیای که قرار است در آن مستقل تصمیم بگیرد، مسیر خود را انتخاب کند و با چالشهای مختلف روبهرو شود.
در دنیای امروز، تکیه صرف بر مدرک تحصیلی و امید به یافتن یک شغل مناسب دیگر نمیتواند تضمینکننده موفقیت و رضایت در زندگی باشد.
در مقاله «اهمیت درس و تحصیل» بهطور مفصل درباره تغییرات دنیای امروز و مهارتهایی که کودکان برای زندگی در این دنیا به آن نیاز دارند صحبت کردهام. مطالعه آن میتواند تصویر کاملتری از این موضوع ارائه دهد.
مهارتهایی که آینده کودکان را میسازند
✓ خودباوری و عزتنفس
✓ توانایی تفکر و تحلیل
✓ قدرت بیان
✓ جسارت
✓ خلاقیت
✓ اعتمادبهنفس
امروزه تواناییهایی مانند خودباوری و عزتنفس، قدرت تفکر و تحلیل، قدرت بیان، اعتمادبهنفس، خلاقیت و جسارت از مهمترین پیشنیازهای موفقیت در زندگی محسوب میشوند.
در عین حال، سیستم آموزشی معمولاً تمرکز اصلی خود را بر انتقال دانش موجود در کتابهای درسی و تثبیت مجموعهای از اصول فرهنگی و اخلاقی مشخص قرار داده است.
با در نظر گرفتن این موضوع، پرسش مهمی مطرح میشود:
“اگر مهارتهایی مانند خودباوری، خلاقیت و تفکر تحلیلی در مرکز اهداف سیستم آموزشی قرار ندارند، این ساختار آموزشی چه تأثیری بر رشد این تواناییها در کودکان خواهد داشت؟”
نقش خانواده و آموزگار در این میان چیست؟
تجربه نشان میدهد که پاسخ این پرسش تا حد زیادی به خانوادهها و آموزگاران بستگی دارد.
در خانوادههایی که والدین آگاهی بیشتری درباره رشد و تربیت کودکان دارند و محیطی امن، غنی و حمایتکننده برای فرزند خود فراهم کردهاند، نقش خانواده آنقدر پررنگ است که مدرسه تنها بخشی از زندگی کودک محسوب میشود. در چنین شرایطی، کودکان معمولاً با اعتمادبهنفس بیشتری وارد مدرسه میشوند و مدرسه برای آنها بیشتر فضایی برای ارتباط با همسالان و تجربههای اجتماعی است.
در مقابل، در خانوادههایی که والدین همه چیز را بدون آگاهی کافی به سیستم آموزشی میسپارند و از کودک انتظار دارند صرفاً مطابق چارچوبهای مدرسه عمل کند، احتمال آسیب دیدن خلاقیت، جسارت و خودباوری کودک بیشتر میشود؛ حتی اگر او از نظر درسی عملکرد خوبی داشته باشد.
در این میان، نقش آموزگاران نیز بسیار مهم است. شخصیت، نگرش و میزان انعطافپذیری آموزگار میتواند تأثیر قابل توجهی بر تجربه یادگیری کودکان داشته باشد. آموزگارانی که علاوه بر اجرای برنامههای درسی، به تفکر، خلاقیت و پرسشگری دانشآموزان اهمیت میدهند، میتوانند فضای متفاوتی برای رشد آنها ایجاد کنند.
جمعبندی:
هدف اصلی از آموزش کودکان این است که آنها را برای زندگی آینده آماده کنیم؛ زندگیای که در آن باید بتوانند مستقل تصمیم بگیرند، مسیر خود را انتخاب کنند و در ابعاد مختلف زندگی مانند تحصیل، شغل، روابط و مسئولیتهای اجتماعی موفق باشند.
در دنیای امروز، مهارتهایی مانند عزتنفس، خودباوری، خلاقیت، جسارت، قدرت تفکر و توانایی بیان از مهمترین پیشنیازهای چنین زندگیای هستند.
از آنجا که ساختار رسمی سیستم آموزشی به تنهایی نمیتواند مسئولیت کامل رشد این مهارتهای درونی را بر عهده بگیرد، نقش خانواده در این مسیر بسیار پررنگ و تعیینکننده خواهد بود.
بنابراین لازم است ما به عنوان والدین، علاوه بر توجه به مسیر تحصیلی فرزندانمان، به رشد تواناییهای درونی آنها نیز توجه کنیم و محیطی فراهم کنیم که در آن بتوانند استعدادها و ظرفیتهای خود را کشف و شکوفا کنند.
در مقالات بعدی به بررسی راهکارهایی میپردازیم که میتواند به والدین و معلمان کمک کند تا در کنار سیستم آموزشی، مسیر رشد این تواناییهای درونی را در کودکان تقویت کنند.
همچنین پیشنهاد میکنم برای تکمیل این بحث، حتماً مقاله اهمیت درس و تحصیل را نیز مطالعه کنید.
